Ποιά οδοντόπαστα πρέπει να διαλέξουμε όταν πηγαίνουμε στο σούπερ μάρκετ ή στο φαρμακείο? Οι πληροφορίες που δίνουν οι διαφημίσεις είναι πάρα πολλές και πολλές φορές μας μπερδεύουν παρά μας βοηθούν. Πρέπει να πάρουμε μια οδοντόπαστα με φθόριο, κάποια για ευαίσθητα δόντια, κάποια για τον έλεγχο της πέτρας ή μήπως να προτιμήσουμε κάποια λευκαντική ή μια φυτική?

Η οδοντόπαστα διατίθεται σε μορφή κρέμας, ζελέ ή πάστας που χρησιμοποιείται με την οδοντόβουρτσα με σκοπό την καθαριότητα και την διατήρηση της υγείας των δοντιών. Βοηθά σαν απορρυπαντικό στην καλύτερη απομάκρυνση της μικροβιακής πλάκας και των υπολείμματων τροφής, στην πρόληψη της κακοσμίας και παρέχει χρήσιμες ουσίες στα δόντια, όπως το φθόριο. Σημαντικό είναι να γνωρίζουμε ότι το καθάρισμα των δοντιών γίνεται κάτα κύριο λόγο με μηχανικές μεθόδους, δηλαδή κυρίως με το βούρτσισμα και το οδοντικό νήμα και όχι με την οδοντόπαστα, αλλά παρ’ όλα αυτά, θεωρείται απαραίτητη για την υποβοήθηση του βουρτσίσματος αλλά και για την ωραία γεύση που αφήνει στο στόμα.

Η οδοντόπαστα δεν είναι φτιαγμένη για να καταπίνεται αλλά γενικά είναι ασφαλής εάν κάτι τέτοιο συμβεί, σε μικρές ποσότητες. Οι παιδικές οδοντόπαστες, είναι σαφώς πιο ασφαλείς και δεν περιέχουν προϊόντα που η κατάποσή τους θα μπορούσε να προκαλέσει βλάβες. Τα παιδιά μέχρι 5 ετών δεν ελέγχουν την κατάποση, οπότε ακόμη και το φθόριο που υπάρχει στις οδοντόπαστες των ενηλίκων θα μπορούσε να μετατραπεί σε δηλητήριο. Για τον ίδιο λόγο, τα παιδιά κάτω των 6 ετών δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιούν κάποιο στοματόπλυμα. Ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και την ικανότητα ελέγχου της κατάποσης, αυξάνονται τα συστατικά που είναι ευεργετικά αλλά δεν πρέπει να καταπίνονται και μειώνονται αυτά που απλά κάνουν τη γεύση της οδοντόπαστας πιο φιλική στη γεύση των παιδιών.

Παρά τα πολλά είδη οδοντόπαστας που κυκλοφορούν στο εμπόριο, υπάρχουν μερικά κοινά συστατικά σε όλες.

• Αποτριπτικά: Είναι κόκκοι που δε διαλύονται και βοηθούν στο καθάρισμα των δοντιών και την απομάκρυνση των χρωστικών. Κόκκοι υπάρχουν σε όλες τις οδοντόπαστες αλλά κάποιες, όπως αυτές για τον έλεγχο της πέτρας και οι λευκαντικές, έχουν περισσότερους και πιο αδρούς, με αποτέλεσμα να προκαλούν αποτριβές στα δόντια, απομάκρυνση δηλαδή του σμάλτου, ιδίως όταν συνδυάζονται με πιο σκληρές οδοντόβουρτσες και την άσκηση δύναμης. Εμείς, δεν συστήνουμε τέτοιες οδοντόπαστες.
•  Αρωματικές ουσίες: Γλυκαντικά και διάφορες άλλες ουσίες που δίνουν στην οδοντόπαστα την ευχάριστη γεύση που αφήνει στο στόμα.
• Συντηρητικά: Όλες οι οδοντόπαστες περιέχουν ουσίες που διατηρούν τη μορφή, τη γεύση και τη σύσταση της οδοντόπαστας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Για παράδειγμα, στις περισσότερες οδοντόπαστες περιέχεται γλυκερόλη, που δεν επιτρέπει στην οδοντόπαστα να ξεραθεί μέσα στο σωληνάριο.
• Απορρυπαντικά: Περιέχονται διάφορες ουσίες με καθαριστικές ιδιότητες, που κάνουν την οδοντόπαστα να αφρίζει, όπως είναι το θειικό νάτριο (sodium sulfate).

Ας δούμε τώρα ποιά είναι τα κυριότερα είδη οδοντόπαστας που υπάρχουν στο εμπόριο και τι είναι σημαντικό για εμάς όταν επιλέγουμε μια από αυτές. Φυσικά, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε στόματος, ο Οδοντίατρος μπορεί να συστήσει κάτι διαφορετικό.

• Οδοντόπαστες με Φθόριο: Το πιο σημαντικό συστατικό που πρέπει να ελέγχουμε ότι υπάρχει σε μια οδοντόπαστα είναι το φθόριο. Αυτή η ουσία έχει βρεθεί ότι μειώνει σημαντικά την ανάπτυξη της τερηδόνας στα δόντια και σε μεγάλο βαθμό οφείλεται σε αυτό η βελτίωση της στοματικής υγείας του πληθυσμού που έχει γίνει τα τελευταία 50 χρόνια. Το φθόριο “σκληραίνει” τα δόντια και τα κάνει πιο ανθεκτικά στη δράση των οξέων που παράγονται από τη μικροβιακή πλάκα. Επίσης, βοηθά στην αναστροφή και την επιδιόρθωση αρχόμενων τερηδονικών βλαβών. Η χρήση οδοντόπαστας με φθόριο είναι ένας βασικός τρόπος να προστατευθούν τα δόντια μας και θεωρείται απαραίτητο να υπάρχει στην οδοντόπαστα που χρησιμοποιούμε. Σήμερα, οι περισσότερες οδοντόπαστες που υπάρχουν στο εμπόριο περιέχουν φθόριο, αλλά υπάρχουν και κάποιες, όπως πολλές φυτικές οδοντόπαστες, που δεν το περιλαμβάνουν στα συστατικά τους. Ανάλογα με την οδοντόπαστα το φθόριο υπάρχει σε διάφορες μορφές, όπως είναι το φθοριούχο νάτριο ή ο φθοριούχος κασσίτερος σε ποσότητα 1450 ppm. Ειδικές οδοντόπαστες που περιέχουν μεγάλη ποσότητα φθορίου πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο μετά από υπόδειξη του οδοντιάτρου, γιατί το φθόριο, σε μεγάλη ποσότητα αποτελεί δηλητήριο. Επίσης, μεγάλη προσοχή χρειάζεται στη χρήση φθορίου στα παιδιά, γιατί μεγαλύτερη ποσότητα από αυτή που πρέπει κάνει κακό στα δόντια που αναπτύσσονται, προκαλώντας την ονομαζόμενη φθορίαση, μια δομική ανωμαλία των δοντιών αλλά και άλλα προβλήματα.
• Οδοντόπαστες για τον έλεγχο της πέτρας (tartar control): Ο έλεγχος της πέτρας από αυτές τις οδοντόπαστες γίνεται κυρίως με την προσθήκη ισχυρότερων αποτριπτικών, όπως είναι τα πυροφοσφωρικά άλατα και ο κιτρικός ψευδάργυρος, που προκαλούν αποτριβές στο σμάλτο των δοντιών. Οι περισσότερες από αυτές τις οδοντόπαστες, περιέχουν και φθόριο.
• Οδοντόπαστες για ευαίσθητα δόντια: Συνήθως περιέχουν νιτρικό κάλιο ή χλωριούχο στρόντιο, χημικές ουσίες που μπορούν να αποφράξουν μικρούς πόρους των δοντιών που είναι υπεύθυνοι για την ευαισθησία στο κρύο ή το ζεστό. Συνήθως, οι χημικοί αυτοί παράγοντες χρειάζονται μερικές εβδομάδες μέχρι να φανεί η αποτελεσματικότητά τους στις οδοντικές ευαισθησίες, αλλά μην ξεχνάτε ότι τέτοιες ευαισθησίες είναι πολλές φορές ενδεικτικές για κάποιο χάλασμα στα δόντια που απαιτεί την παρέμβαση του οδοντιάτρου. Οι περισσότερες οδοντόπαστες για ευαίσθητα δόντια περιέχουν και φθόριο, οπότε είναι μια καλή επιλογή για καθημερινή χρήση.
• Λευκαντικές οδοντόπαστες: Οι εταιρείες που παράγουν λευκαντικές οδοντόπαστες ισχυρίζονται ότι είναι αποτελεσματικές στη λεύκανση ή τη διατήρηση του αποτελέσματος της λεύκανσης των δοντιών που έγινε στο οδοντιατρείο με τους χημικούς παράγοντες που περιέχουν. Η αλήθεια όμως είναι ότι αυτές οι ουσίες (συνήθως υπεροξείδιο του υδρογόνου ή υπεροξείδιο του καρβαμιδίου), δεν είναι σε αρκετά υψηλή συγκέντρωση στις οδοντόπαστες (θα ήταν καυστικές), ούτε εφαρμόζονται για αρκετό χρόνο ώστε να έχουν κάποιο αποτέλεσμα. Οπότε, η μόνη λευκαντική δράση που παρέχουν είναι με την ισχυρή αποτριπτική ικανότητα που έχουν, για να απομακρύνουν τις εξωτερικές χρωστικές που επικάθονται στα δόντια, κάτι όμως που όπως προαναφέρθηκε, προκαλεί αποτριβή στο σμάλτο των δοντιών. Προτείνουμε να μην χρησιμοποιούνται λευκαντικές οδοντόπαστες. Εάν κάποιος θέλει το χαμόγελο του να γίνει πιο λαμπερό, το καλύτερο είναι να απευθυνθεί στον Αισθητικό Οδοντίατρο, ο οποίος γνωρίζει τις τεχνικές και διαθέτει τα μηχανήματα και τα υλικά για να το πετύχει με ασφάλεια.
• Φυτικές οδοντόπαστες: Στη σύγχρονη εποχή, ο κόσμος προσπαθεί να κάνει όσο το δυνατόν τη ζωή του πιο φυσική και γι΄αυτό διαλέγει πολλές φορές και οδοντόπαστες που δεν περιέχουν παρά μόνο φυτικά συστατικά έτσι ώστε υπάρχει μεγάλη ποικιλία τέτοιων προϊόντων στην αγορά. Προτείνουμε να χρησιμοποιείτε τέτοιες οδοντόπαστες υπό την προϋπόθεση ότι περιέχουν φθόριο, ουσία απαραίτητη στην πρόληψη της τερηδόνας και ότι δεν έχουν ισχυρή αποτριπτική δράση. Μια απλή δοκιμή για το αν η οδοντόπαστα είναι απαλή είναι να τρίψουμε τα δάχτυλα μας με λίγη οδοντόπαστα ανάμεσα και να δούμε εάν θα νιώσουμε τους κόκκους της. Σε μια μη αποτριπτική οδοντόπαστα πρέπει να μην γίνονται αντιληπτοί οι κόκκοι.
• Φαρμακευτικές οδοντόπαστες: Υπάρχουν πολλά τέτοια προϊόντα, όπως για παράδειγμα οι οδοντόπαστες που περιέχουν χλωρεξιδίνη, οι οποίες όμως πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο μετά από την αντίστοιχη οδηγία του οδοντιάτρου.

Η οδοντόβουρτσα και η οδοντόπαστα είναι τα πιο κοινά, καθημερινά μέσα με τα οποία ασκείται η στοματική υγιεινή. Οι πρώτες οδοντόβουρτσες με τρίχες έχουνε βρεθεί σε αρχαιολογικά ευρήματα στην Αφρική, ενώ οι Κινέζοι κατασκεύαζαν οδοντόβουρτσες με τρίχες χοίρου τον 7^ο αιώνα μ.Χ. Από το 1780 γινόταν μαζική παραγωγή οδοντόβουρτσας στην Αγγλία, με την ίδια εταιρεία να συνεχίζει ακόμη και σήμερα να παράγει οδοντόβουρτσες (Wisdom Toothbrushes). Το 1840 πλέον, παράγονταν οδοντόβρουτσες σε όλο τον κόσμο, ενώ στις Η.Π.Α. η μαζική πώλησή τους ξεκίνησε το 1885. Οι πιο φθηνές οδοντόβουρτσες είχαν τρίχες χοίρου ενώ οι ακριβότερες, τρίχες ασβού, που ίσως ακόμα μπορούν να βρεθούν σε κάποιες χώρες.

Υπάρχουν πολλών ειδών οδοντόβουρτσες, σε διάφορα σχήματα, μεγέθη και σκληρότητες.

Για την αποτελεσματική απομάκρυνση της μικροβιακής πλάκας, προτείνεται μια μαλακή οδοντόβουρτσα (το πολύ μέτρια, εάν γίνεται προσεκτική χρήση, χωρίς καθόλου δύναμη). Μια σκληρή οδοντόβουρτσα μπορεί να δίνει την αίσθηση ότι τα δόντια καθαρίζονται καλύτερα, αλλά μπορεί να προκαλέσει αποτριβή του σμάλτου (αδαμαντίνη) των δοντιών, απορρόφηση των ούλων και αποκάλυψη των ριζών των δοντιών. Το μέγεθος της οδοντόβουρτσας είναι επίσης σημαντικό, με τις μικρότερες συνήθως να είναι πιο αποτελεσματικές. Τέλος, καλό είναι να προτιμάται ένα απλό σχήμα βούρτσας, που να επιτρέπει να την τοποθετήσουμε όπως χρειάζεται σε κάθε περιοχή του στόματος. Η οδοντόβουρτσα πρέπει να αλλάζεται κάθε 3 μήνες ή και νωρίτερα, αν οι τρίχες φθαρούν και στραβώσουν, γιατί γίνονται λιγότερο αποτελεσματικές στον καθαρισμό των δοντιών.  Οι παιδικές οδοντόβουρτσες συνήθως χρειάζονται αλλαγή σε συντομότερο χρονικό διάστημα.

Όπως προαναφέρθηκε, το στόμα έχει πολύ μεγάλη ποσότητα αλλά και ποικιλία μικροβίων. Έτσι, η οδοντόβουρτσα πρέπει να ξεπλένεται μετά το βούρτσισμα πολύ καλά για να μη μένουν υπολείμματα οδοντόπαστας ή άλλων εναποθέσεων. Εάν δεν καθαριστεί καλά, είναι πιθανό να μεταφέρουμε μικρόβια που έχουν παραμείνει στη βούρτσα από το προηγούμενο βούρτσισμα που κάναμε. Πρέπει να φυλάσσεται σε όρθια θέση, χωρίς κάλυμμα, έτσι ώστε να μπορεί να στεγνώνει στον αέρα μετά από κάθε χρήση, γιατί η υγρασία και πάλι ευνοεί την ανάπτυξη μικροβίων. Θα πρέπει επίσης η κάθε οδοντόβουρτσα να φυλάσσεται χωριστά και να μην έρχεται σε επαφή με οδοντόβουρτσες άλλων μελών της οικογένειας, γιατί μπορεί να γίνει μεταφορά μικροβίων και μόλυνση του ενός ατόμου από το άλλο, μέσω της οδοντόβουρτσας (σταυροειδής μόλυνση). Εννοείται ότι ποτέ δεν πρέπει να μοιράζονται την ίδια οδοντόβουρτσα δύο άτομα.

Οι οδοντόβουρτσες με φυσική τρίχα έχουν πρακτικά απομακρυνθεί πλέον από την αγορά, οπότε κυκλοφορούν σχεδόν αποκλειστικά οδοντόβουρτσες με συνθετική τρίχα και αποστρογγυλευμένα άκρα, για να μη τραυματίζονται τα ούλα.

Οι ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς τελευταία και αποτελεί συχνή ερώτηση προς τον οδοντίατρο αν γίνεται καλύτερα ο καθαρισμός των δοντιών με αυτές. Κατά τη γνώμη του υπογράφοντα, η απάντηση είναι ότι ο καθαρισμός των δοντιών μπορεί να γίνει εξίσου καλά με τις χειροκίνητες και με τις ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες, εάν χρησιμοποιούνται με τον τρόπο που πρέπει. Η αίσθηση που δίνουν οι χειροκίνητες οδοντόβουρτσες στο χέρι είναι καλύτερη, ενώ πολλές ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες ασκούν μεγάλη δύναμη στα δόντια, οπότε πρέπει να κρατούνται από το χρήστη πολύ απαλά.Οι ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες είναι οπωσδήποτε ακριβότερες, μεταφέρονται δυσκολότερα σε κάποιο ταξίδι και προσθέτουν έναν επιπλέον φορτιστή-βάση στο σπίτι μας.

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν κατηγορίες ατόμων για τα οποία  η ηλεκτρική οδοντόβουρτσα είναι πλεονεκτική και συστήνεται, όπως είναι οι ηλικιωμένοι, άτομα με κινητικά προβλήματα στους ώμους ή τα χέρια, αρθρίτιδα και άλλες παθήσεις που δυσκολεύουν την κίνηση των χεριών. Επίσης, για κάποιους ανθρώπους ή για τα παιδιά, η χρήση της ηλεκτρικής οδοντόβουρτσας ως ηλεκτρονικό παιχνίδι (gadget) αποτελεί κίνητρο για να βουρτσίζονται τα δόντια πιο συχνά.

Ως γενική κατέυθυνση, η ηλεκτρική οδοντόβουρτσα θα πρέπει να είναι από κάποια καλή εταιρεία, εξειδικευμένη στα προϊόντα στοματικής υγιεινής και όχι από τις πολύ φθηνές και αμφιβόλου προέλευσης συσκευές που προσφέρονται στο διαδίκτυο ή στα καταστήματα. Πολλές ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες έχουν λειτουργίες χρονομέτρησης του βουρτσίσματος ή ακόμη και ένδειξη υπερβολικής πίεσης στα δόντια. Βασικός είναι και ο τρόπος με τον οποίο κινείται η κεφαλή της οδοντόβουρτσας. Θεωρείται πλεονεκτικό από έρευνες που έχουν γίνει, η κίνηση να είναι περιστροφικής ταλάντευσης (μισή στροφή δεξιά – μισή στροφή αριστερά εναλλασσόμενα) και όχι παλινδρομική (μπρος πίσω) ή περιστροφική μόνο προς μια κατεύθυνση. Τελευταία, έχουν κυκλοφορήσει και κάποιες οδοντόβουρτσες που κινούνται με υπέρηχους, που επίσης φαίνεται ότι έχουν καλά αποτελέσματα.

Η σχέση της διατροφής με την υγεία των δοντιών είναι γνωστή εδώ και πάρα πολλά χρόνια, αποτελεί μάλιστα έναν από τους κύριους στόχους της προληπτικής οδοντιατρικής που εφαρμόζεται ευρέως στο εξωτερικό αλλά με μικρά βήματα και στη χώρα μας. Εδώ και δεκαετίες, η Αμερικάνικη Οδοντιατρική Ομοσπονδία προτείνει να περιορίζεται η ποσότητα της τροφής και των ποτών που καταναλώνονται μεταξύ των γευμάτων και όταν υπάρχουν τέτοια σνακ, να είναι οπωσδήποτε μη σακχαρούχα. Πλέον και στην Ελλάδα, τα κυλικεία των σχολείων απαγορεύεται να διαθέτουν οποιαδήποτε σακχαρούχο τροφή ή ποτό.

Οι διατροφικές συνήθειες καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το αν και το πότε τα δόντια ενός παιδιού ή ενός ενήλικα θα αρχίσουν να χαλάνε. Η αιτία για το σάπισμα των δοντιών, όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενη ανάρτηση, είναι η μικροβιακή πλάκα, ένα λεπτό κολλώδες στρώμα από μικρόβια που αρχίζει να σχηματίζεται αμέσως μετά το βούρτσισμα των δοντιών πάνω σε αυτά. Συγκεκριμένα βακτήρια της πλάκας, κάθε φορά που έρχονται σε επαφή με σάκχαρα, παράγουν οξέα που κάποια στιγμή είναι πιθανό να απασβεστιώσουν τα δόντια μας, με αποτέλεσμα την οδοντική τερηδόνα και τη δημιουργία κοιλοτήτων. Τα οξέα αυτά προσβάλλουν τα δόντια για τουλάχιστον 20 λεπτά μετά από την κατανάλωση ζάχαρης, ακόμη και αν η ποσότητα που έχει καταναλωθεί είναι μικρή. Είναι λοιπόν κατανοητό ότι η παρουσία οξέων που χαλάνε τα δόντια στο στόμα μας εξαρτάται περισσότερο από το χρονικό διάστημα που βρίσκεται κάτι σακχαρούχο στο στόμα μας, παρά από την ποσότητα της ζάχαρης που καταναλώνουμε.

Εάν δηλαδή κάποιος που αγαπά τα γλυκά καταναλώσει δύο μεγάλα κομμάτια τούρτας, η διάρκεια της προσβολής των δοντιών από τα οξέα που θα παραχθούν θα είναι 20 λεπτά. Εάν όμως έχει δίπλα του ένα ρόφημα με ζάχαρη που καταναλώνεται σε διάστημα μίας ώρας, κάθε φορά που θα πίνει μια γουλιά θα ξεκινά ένας νέος 20λεπτος κύκλος προσβολής των δοντιών. Επιπρόσθετα, εάν η κατανάλωση της τούρτας γίνει μετά το γεύμα, όταν υπάρχει αυξημένη ροή σάλιου που ξεπλένει τη ζάχαρη από τα δόντια, όπως και εάν τα δόντια βουρτσιστούν αμέσως μετά την κατανάλωση, η ζημιά θα είναι πολύ μικρή συγκριτικά με αυτή που θα γίνει εάν κάποιος παραγγείλει σε ένα μεσόγευμα ένα χυμό νέκταρ ή ένα μέτριο καφέ. Καταληκτικά λοιπόν, αυτό που προτείνεται είναι, οτιδήποτε σακχαρούχο να καταναλώνεται αμέσως μετά τα γεύματα και να βουρτσίζονται αμέσως μετά τα δόντια. Οτιδήποτε καταναλώνεται στα μεσογεύματα, να είναι μη σακχαρούχο. Η μείωση της ποσότητας της ζάχαρης που καταναλώνεται είναι σημαντική, αλλά ακόμη πιο σημαντική είναι η μείωση της συχνότητας της κατανάλωσης.