Τα συνθετικά γλυκαντικά, που ονομάζονται και υποκατάστατα ζάχαρης, είναι ουσίες που χρησιμοποιούνται για να αντικαταστήσουν τη ζάχαρη στα φαγητά και τα ροφήματα. Οι λόγοι που αναπτύχθηκαν ήταν:

1. Η μείωση της πρόσληψης άχρηστων θερμίδων από τη σουκρόζη (ζάχαρη) έτσι ώστε να μην παίρνει ο καταναλωτής βάρος και να είναι πιο αποτελεσματικά τα προγράμματα δίαιτας.
2. Οι διαβητικοί ασθενείς.
3. Η αποφυγή της τερηδονογόνου δράσης της ζάχαρης στα δόντια. Ένα κουτάκι αναψυκτικού μπορεί να περιέχει από 7 έως 11 κουταλάκια του γλυκού ζάχαρη, με όλες τις θερμίδες που αυτή περιέχει, ενώ το ίδιο αναψυκτικό όταν είναι τύπου light, δηλαδή με γλυκαντικές ουσίες έχει μηδενική θερμιδική αξία και καμία τερηδονογόνο δράση.

Τα γλυκαντικά χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες. Τα ενεργειακά, που περιέχουν θερμίδες και τα μη ενεργειακά, που έχουν πολύ μεγάλη γλυκαντική ικανότητα, προστίθενται σε ελάχιστες ποσότητες και είναι χωρίς ή με ελάχιστες θερμίδες. Στα ενεργειακά γλυκαντικά περιλαμβάνονται η ζάχαρη, η φρουκτόζη και η γαλακτόζη (ζάχαρη του γάλακτος), όπως επίσης και οι πολυόλες, μια ομάδα υδρογονομένων υδατανθράκων στην οποία ανήκουν η σορβιτόλη, η ξυλιτόλη, η μανιτόλη, η γλυκερόλη κ.α.

Τα μη ενεργειακά γλυκαντικά είναι χημικές ενώσεις 160 ως 13.000 φορές πιο γλυκές από τη ζάχαρη. Αυτά που είναι εγκεκριμένα για χρήση στις τροφές είναι η ζαχαρίνη, η ασπαρτάμη, η ακεσουλφάμη-Κ, η σουκραλόζη, η νεοτάμη και πιο πρόσφατα, το εκχύλισμα του φρούτου luo han guo και η στέβια, ένα φυτικό προϊόν που προέρχεται από τη Νότιο Αμερική και μάλιστα έχει αρχίσει να καλλιεργείται και στη χώρα μας.

Ο μέσος πολίτης μιας χώρας του Δυτικού πολιτισμού καταναλώνει καθημερινά περίπου 20 κουταλάκια του γλυκού ζάχαρη. Αυτό δε σημαίνει ότι καταναλώνει αυτή την ποσότητα ζάχαρης άμεσα, βάζοντας την στον καφέ ή στο τσάι, αλλά ότι η ζάχαρη βρίσκεται σε πάρα πολλές τροφές που πολλές φορές δεν γίνεται αντιληπτό ότι την περιέχουν. Δημητριακά, χυμοί, αναψυκτικά, παγωτά, κουλουράκια και άλλα σνακ, ποτά, ακόμη και πολλές σάλτσες,περιέχουν από μικρές μέχρι μεγάλες ποσότητες ζάχαρης. Η κατανάλωση λογικής ποσότητας ζάχαρης δεν αποτελεί ιδιαίτερο πρόβλημα, αρκεί να μην επηρεάζει την κατανάλωση θρεπτικών τροφών. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν σημαντικά προβλήματα που συνοδεύουν την κατανάλωση ζάχαρης. Αρχικά, για ανθρώπους που προσπαθούν να μειώσουν το βάρος τους ή ακόμη και να το διατηρήσουν, η ζάχαρη τους δίνει άχρηστες θερμίδες που καθιστούν δύσκολη την προσπάθειά τους. Οι διαβητικοί ασθενείς επίσης δεν επιτρέπεται να καταναλώσουν ζάχαρη γιατί το πάγκρεάς τους αδυνατεί να ρυθμίσει το επίπεδο του ζαχάρου στο αίμα τους ικανοποιητικά. Τέλος, αυτό που ενδιαφέρει περισσότερο το παρόν σημείωμα, είναι η τερηδογόνος δράση της ζάχαρης, λόγω των οξέων που παράγουν τα μικρόβια που βρίσκονται στο στόμα όταν έρθουν σε επαφή με αυτήν. Έτσι, η χρήση των τεχνητών γλυκαντικών και ιδιαίτερα των μη ενεργειακών δίνει μια καλή εναλλακτική λύση στα παραπάνω.

Η ασπαρτάμη, που είναι μάλλον το πιο κοινό μη ενεργειακό γλυκαντικό, που προστίθεται στα γλυκά προϊόντα για διαβητικούς, στα αναψυκτικά τύπου light και σε πολλά άλλα τρόφιμα και ροφήματα, έχει μηδενική τερηδονογόνο δράση και μηδενικές θερμίδες. Αποτελεί λοιπόν μια επιλογή που λύνει τα προβλήματα που προέρχονται από τη χρήση της ζάχαρης. Ποιά όμως είναι η ασφάλεια που παρέχεται με τη χρήση της ασπαρτάμης και των άλλων γλυκαντικών ουσιών?

Οι πολέμιοι των υποκαταστάτων της ζάχαρης αναφέρουν ότι προκαλούν μια σειρά ιατρικών προβλημάτων συμπεριλαμβάνοντας την πρόκληση καρκίνου. Αυτό αναφέρεται λόγω κάποιων ερευνών που έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1970, που συνέδεσαν τη χρήση της ζαχαρίνης με την πρόκληση καρκίνου στην ουροδόχο κύστη αρσενικών ποντικών. Τα ποντίκια όμως αυτά, αποδείχθηκε αργότερα ότι πάθαιναν καρκίνο για άλλους λόγους και έτσι έγινε άρση όλων των κατηγοριών αυτού του τύπου. Κάποιοι ακτιβιστές επίσης κυκλοφόρησαν άρθρα σε περιοδικά που ανέφεραν προβλήματα από τη χρήση των τεχνητών γλυκαντικών ουσιών, όπως είναι η Νόσος του Πάρκινσον, η σκλήρυνση κατά πλάκας και άλλες σοβαρές παθήσεις, που όμως ποτέ δεν αποδείχθηκαν και ούτε καν στηρίζονταν σε κάποιες μελέτες. Παρομοίως, έχουν κυκλοφορήσει άρθρα στο διαδίκτυο που προωθήθηκαν μεταξύ των χρηστών που και πάλι δεν περιέχουν καμία απολύτως αποδεδειγμένη πληροφορία.

Το Εθνικό Κέντρο Καρκίνου των Η.Π.Α. και πολλοί άλλοι κρατικοί φορείς υγείας σε 90 χώρες, αναφέρουν ότι δεν υπάρχει καμία σοβαρή επιστημονική ένδειξη ότι κάποιο από τα υποκατάστατα της ζάχαρης προκαλεί καρκίνο ή άλλο προβλήματα υγείας. Υπάρχουν πολλές ερευνητικές εργασίες που καταδεικνύουν ότι η χρήση τους είναι ασφαλής ακόμη και σε έγκυες γυναίκες, σε μικρές ποσότητες. Οι γλυκαντικές ουσίες είναι εγκεκριμένες από τον έγκυρο οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των Η.Π.Α. (FDA) ως ασφαλή πρόσθετα τροφίμων. Ο οργανισμός αυτός τους δίνει και τον χαρακτηρισμό GRAS, που σημαίνει ότι είναι ουσίες αναγνωρίσιμες ως ιδιαίτερα ασφαλείς, λόγω των πολλών ερευνητικών και κλινικών στοιχείων που καθιστούν ασφαλή τη χρήση τους, σημειώνοντας ότι τα υποκατάστατα της ζάχαρης αποτελούν κάποια από τα πιο εκτενώς ερευνημένα προϊόντα που υπάρχουν. Επίσης, ο FDA καθορίζει και κάποια ημερήσια επιτρεπτή δόση (ADI – Acceptable daily intake) για κάθε υποκατάστατο ζάχαρης, η οποία είναι ποσότητα 100 φορές λιγότερη από την ελάχιστη ποσότητα που μπορεί να προκαλέσει κάποιο θέμα υγείας. Η ποσότητα αυτή είναι τα 50 milligrams ασπαρτάμης για κάθε κιλό σωματικού βάρους.  Ο μέσος άνθρωπος καταναλώνει κάτω από το 2% αυτής της ποσότητας καθημερινά. Για παράδειγμα, για να φτάσει κάποιος αυτό το επίπεδο ημερήσιας κατανάλωσης ασπαρτάμης, θα έπρεπε να πίνει καθημερινά 20 κουτάκια αναψυκτικού, ενώ ένα παιδί, 7. Και αυτό, για να φτάσει το 1% της ποσότητας που θα ήταν πιθανό να δημιουργήσει κάποια ανησυχία για την υγεία του.

Αναφέρουμε εδώ μερικά παραδείγματα της ποσότητας ασπαρτάμης που περιέχουν κάποια δημοφιλή προϊόντα:

• Ένα κουτάκι αναψυκτικού τύπου light 225mg.
• Ένα επιδόρπιο γιαουρτιού χωρίς ζάχαρη 80mg.
• Μισή κούπα παγωτό χωρίς ζάχαρη 47mg ασπαρτάμης.
• Ένα φακελάκι ασπαρτάμης που προσφέρεται για τον καφέ 37mg.

Το 2012, η Αμερικάνικη Ακαδημία Διατροφής και Διαιτολογίας, μετά από πλήρη έλεγχο των εργαστηριακών και κλινικών μελετών που υπάρχουν κατέθεσε την επίσημη θέση της:

• Οι καταναλωτές μπορούν να απολαμβάνουν με ασφάλεια τα οφέλη των ενεργειακών και μη ενεργειακών υποκαταστάτων της ζάχαρης, όταν αυτά εντάσσονται σε ένα υγιεινό διατροφικό πλαίσιο.
• Ο ανθρώπινος οργανισμός είναι ρυθμισμένος έτσι ώστε να απολαμβάνει τις γλυκιές γεύσεις και κατά συνέπεια, τα υποκατάστατα ζάχαρης μπορούν να αυξήσουν την απόλαυση του φαγητού.
• Τα ενεργειακά γλυκαντικά περιέχουν υδατάνθρακες και θερμίδες. Είτε ανευρίσκονται με φυσικό τρόπο στις τροφές (πχ φρουκτόζη στα φρούτα, γαλακτόζη στο γάλα) είτε προστίθενται τεχνητά κατά την επεξεργασία των τροφών (ζάχαρη, σορβιτόλη, ξυλιτόλη κ.α.). Αυξημένη κατανάλωση αυτών των σακχάρων αυξάνει τον κίνδυνο παχυσαρκίας, την εμφάνιση σακχαρώδη διαβήτη και τις καρδιαγγειακές νόσους και γενικά μειώνει την ποιότητα της διατροφής συνολικά.
• Από τα ενεργειακά γλυκαντικά, οι πολυόλες (ξυλιτόλη, σορβιτόλη, μανιτόλη, γλυκερόλη κ.λπ.) περιέχουν λιγότερες θερμίδες από την σουκρόζη (ζάχαρη) και μειώνουν τον κίνδυνο τερηδονισμού των δοντιών. Τροφές που περιέχουν τέτοια προϊόντα μπορούν να φέρουν στην ετικέτα την ένδειξη “Χωρίς Ζάχαρη”, αν και δεν λείπουν δράσεις παρόμοιες με της ζάχαρης.
• Τα μη ενεργειακά γλυκαντικά είναι αυτά που δεν έχουν καθόλου ή σχεδόν καθόλου θερμίδες. Ο FDA έχει ελέγξει πλήρως αυτά τα γλυκαντικά και έχει εγκρίνει 7 (ακεσουλφάμη-Κ, ασπαρτάμη, εκχύλισμα του φρούτου luo han guo, νεοτάμη, ζαχαρίνη, στέβια και σουκραλόζη). Αυτά τα εγκεκριμένα από τον FDA μη ενεργειακά υποκατάστατα θεωρούνται ασφαλή για κατανάλωση. Το κάθε ένα από αυτά προσθέτει διαφορετικό είδος προσλαμβάνουσας γεύσης στις τροφές.

Από την υπάρχουσα βιβλιογραφία, τις εγκρίσεις των Διεθνών Οργανισμών και την πολυετή ιστορία χρήσης των προϊόντων, θεωρούμε λοιπόν ότι η χρήση τους είναι ασφαλής και προσφέρει πλεονεκτήματα αντί της χρήσης ζάχαρης για τους ενήλικους και για τα παιδιά. Η ζάχαρη έχει δεδομένη τερηδονογόνο δράση στα δόντια και ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για την όλο και αυξανόμενη παχυσαρκία στον πληθυσμό. Οι γλυκαντικές ουσίες, εάν χρησιμοποιούνται σε λογικές ποσότητες, αποτελούν μια εξαιρετική εναλλακτική λύση, από ότι φαίνεται από τα μέχρι στιγμής δεδομένα. Οι προτροπές για τη μη χρήση ασπαρτάμης και άλλων γλυκαντικών ουσιών από το γενικό πληθυσμό φαίνονται προς το παρόν ανυπόστατες. Σε άτομα που πάσχουν από φαινυλκετονουρία, η ασπαρτάμη αντενδείκνυται διότι ένας από τους μεταβολίτες της είναι η φαινυλαλανίνη, ουσία της οποίας η ύπαρξη πρέπει υποχρεωτικά να αναγράφεται στις συσκευασίες των τροφίμων και ποτών.

1. Μάσημα πάγου: Ο πάγος είναι νερό και δεν έχει ζάχαρη ούτε κάποιο άλλο βλαπτικό συστατικό οπότε, κάποιος μπορεί να υποθέσει ότι είναι τελείως ακίνδυνος για τα δόντια. Η αλήθεια είναι, ότι ο πάγος έχει πολύ μεγάλη σκληρότητα και το δάγκωμά του είναι πιθανό να σπάσει ή να ραγίσει τα δόντια σας. Επίσης, η χαμηλή του θερμοκρασία μπορεί να ερεθίσει τον πολφό στο εσωτερικό του δοντιού (τα αγγεία και τα νεύρα), έχοντας ως αποτέλεσμα πονόδοντο. Παρόμοιο ερεθισμό μπορεί να προκαλέσουν και τα πολύ ζεστά φαγητά.
2. Αθλητισμός χωρίς προστασία των δοντιών: Είτε παίζετε μπάσκετ, είτε βόλεϊ, κικ μπόξινγκ ή οποιοδήποτε άλλο άθλημα που περιλαμβάνει την επαφή με άλλους αθλητές, πρέπει να φοράτε κάποιον αθλητικό νάρθηκα που να προστατεύει τα δόντια σας σε περίπτωση ατυχήματος. Ο αθλητικός νάρθηκας είναι φτιαγμένος από θερμοπλαστικό ή ακρυλικό υλικό, έχει πάχος και σκληρότητα ανάλογα με το άθλημα και τοποθετείται συνήθως στα επάνω δόντια. Αθλητικοί νάρθηκες που προσαρμόζονται από εσάς πωλούνται σε κάποια καταστήματα αθλητικών ειδών αλλά μπορεί να κατασκευαστεί και ένας εξατομικευμένος, ειδικά για τα δόντια σας, από τον οδοντίατρό σας.
3. Μπιμπερό το βράδυ: Η πρόληψη για την υγεία των δοντιών αρχίζει από τη στιγμή που τα δόντια πρωτοεμφανίζονται στο στόμα. Εάν αφήνετε στο μωρό σας επί ώρες το μπιμπερό με υγρά που περιέχουν χυμούς, γάλα ή, ακόμη περισσότερο με οτιδήποτε περιέχει ζάχαρη, αυξάνετε σημαντικά τον κίνδυνο να χαλάσουν τα δόντια του. Παιδιά που κοιμούνται με το μπιμπερό στο στόμα μπορεί να έχουν τελείως κατεστραμμένα δόντια από την ηλικία των 2 ετών και κάτι τέτοιο αναφέρεται στην βιβλιογραφία σαν σύνδρομο του μπιμπερό.
4. Κοσμήματα στη γλώσσα ή στα χείλη: Μπορεί τα piercings να είναι πολύ όμορφα και στη μόδα, αλλά μπορούν να κάνουν σημαντικές ζημιές στα δόντια. Το δάγκωμα σε αυτά και η τριβή τους με τα δόντια μπορεί να προκαλέσει κάποιο κάταγμα, να προκαλέσει σημαντική αποτριβή ή να προκαλέσει απορρόφηση των ούλων και απώλεια δοντιών. Επίσης, επειδή το στόμα είναι γεμάτο από μικρόβια, είναι πολύ πιθανό να γίνονται μολύνσεις και πληγές. Καταληκτικά, τα κοσμήματα είναι όμορφα, αλλά προτείνουμε να αποφεύγονται για να προληφθούν προβλήματα με τα δόντια μας. Σε κάθε περίπτωση, εάν έχετε κοσμήματα στη γλώσσα ή στα χείλη, πρέπει να παρακολουθείστε τακτικά από τον οδοντίατρο ώστε να διαγνωσθεί έγκαιρα κάποιο πρόβλημα.
5. Βρουξισμός: Εάν τρίζετε ή σφίγγετε τα δόντια σας κατά τη διάρκεια του ύπνου, προκαλούνται αποτριβές και σημαντική φθορά των δοντιών. Όταν σφίγγουμε τα δόντια μας στον ύπνο ασκούνται δυνάμεις που μπορεί να φτάσουν και τους 3 τόνους! Τέτοιες συνήθειες σχετίζονται με το στρες και τον τρόπο ζωής μας και μπορούν να προκαλέσουν εκτός από τις φθορές στα δόντια και σημαντικά προβλήματα στην κροταφογναθική άρθρωση (την άρθρωση που κινεί τη γνάθο, μπροστά από τα αυτιά). Ένα τέτοιο συνήθειο πρέπει να αντιμετωπίζεται αιτιολογικά με αλλαγή του τρόπου ζωής, αλλά επειδή αυτό είναι δύσκολο, πρέπει να κατασκευαστεί ένας νάρθηκας νυκτός που προστατεύει τα δόντια ή να ακολουθήσετε κάποια φαρμακευτική αγωγή με μυοχαλαρωτικά.
6. Καραμέλες: Πολλές καραμέλες, ακόμη και κάποιες που προσφέρονται για να ανακουφίσουν τον πονόλαιμο, περιέχουν ζάχαρη. Ιδιαίτερα μερικές καραμέλες μαλακής και κολλώδους σύστασης, μπορούν να παραμείνουν στα δόντια επί ώρες, δίνοντας τροφή στα τερηδογόνα μικρόβια. Οι καραμέλες που χρησιμοποιούμε πρέπει να είναι χωρίς ζάχαρη. Εάν πάρουμε κάποιες με ζάχαρη, πρέπει αμέσως μετά την κατανάλωσή τους να βουρτσίσουμε τα δόντια μας.
7. Αναψυκτικά και ενεργειακά ποτά: Ένα κουτάκι αναψυκτικού μπορεί να περιέχει από 7 έως 11 κουταλάκια του γλυκού ζάχαρη, οπότε, εύκολα καταλαβαίνει κανείς το μέγεθος της ζημιάς που μπορεί να προκληθεί στα δόντια. Επιπρόσθετα, τα αναψυκτικά περιέχουν φωσφορικό και κιτρικό οξύ που διαβρώνουν την αδαμαντίνη (σμάλτο). Μεγάλη ποσότητα ζάχαρης και οξέα περιλαμβάνονται και στα ενεργειακά ποτά που προσφέρουν δύναμη στον οργανισμό όταν κάποιος είναι κουρασμένος ή μετά την άσκηση. Τα αναψυκτικά τύπου light δεν περιέχουν ζάχαρη αλλά πολλές φορές περιέχουν ακόμη περισσότερα οξέα που προέρχονται από κάποιες γλυκαντικές ουσίες. Καλό είναι να αποφεύγονται τα αναψυκτικά και να προτιμούμε φυσικούς χυμούς χωρίς ζάχαρη.
8. Άνοιγμα συσκευασιών με τα δόντια: Πολλές φορές τα δόντια προσφέρουν λύση στο άνοιγμα συσκευασιών από νάιλον ή πλαστικό, το άνοιγμα καπακιών κ.α. Κάτι τέτοιο μπορεί να προκαλέσει κατάγματα ή ρωγμές στα δόντια και πρέπει να αποφεύγεται. Για το άνοιγμα συσκευασιών χρησιμοποιήστε ψαλίδια ή άλλα εργαλεία. Τα δόντια σας πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο για να τρώτε!
9. Χυμοί: Οι χυμοί περιέχουν βιταμίνες και αντιοξειδωτικά, αλλά τις περισσότερες φορές περιέχουν μεγάλη ποσότητα ζάχαρης, ανάλογη με αυτή που περιέχεται στα ανψυκτικά. Τα φρούτα έχουν φυσικά γλυκαντικά οπότε θα πρέπει όποιος χυμός καταναλώνουμε να μην έχει προσθήκη ζάχαρης. Επίσης, πρέπει να θυμόμαστε ότι και κάποια φρούτα έχουν τερηδονογόνες ιδιότητες. Καλό είναι, όταν δεν μπορούμε να βουρτσίσουμε τα δόντια μας, να προτιμούμε ξινούς χυμούς, χωρίς ζάχαρη. Ένας χυμός από στιμμένο πορτοκάλι για παράδειγμα, αποτελεί μια άριστη επιλογή.
10. Συχνή κατανάλωση σνακ: Πολλά σνακ, όπως τα πατατάκια, έχουν υδρογονάνθρακες που αποτελούν τροφή για τα μικρόβια που προκαλούν τερηδόνα. Όταν τρώμε πολλές φορές την ημέρα σνακ, αυξάνουμε την πιθανότητα να χαλάσουν τα δόντια μας. Προτιμήστε υγιεινά σνακ, όπως είναι τα καρότα και τα αγγουράκια.
11. Μάσημα μολυβιών: Πολλές φορές όταν είμαστε στο γραφείο μας δαγκώνουμε μολύβια. Όπως και με το μάσημα πάγου, μπορεί να προκληθούν κατάγματα ή ρωγμές στα δόντια μας. Το μάσημα τσίχλας χωρίς ζάχαρη είναι ασφαλές και αυξάνει τη ροή του σάλιου, το οποίο προστατεύει τα δόντια μας από την τερηδόνα.
12. Κάπνισμα: Το κάπνισμα προκαλεί δυσχρωμία στα δόντια και αυξάνει τις πιθανότητες να τα χάσουμε λόγω περιοδοντικής νόσου. Επίσης, προκαλεί καρκίνο του στόματος, των χειλέων και της γλώσσας και άσχημη αναπνοή. Εάν λοιπόν θέλετε έναν ακόμη λόγο για να κόψετε το κάπνισμα, σκεφτείτε το χαμόγελό σας.
13. Κρασί: Το κόκκινο αλλά και το άσπρο κρασί περιέχουν οξέα που μπορεί να προκαλέσουν διαβρώσεις στα δόντια, όταν πίνονται σε μεγάλες ποσότητες. Ένα ή δύο ποτηράκια την ημέρα είναι ευεργετικά για τον οργανισμό, αλλά μεγαλύτερες ποσότητες αρχίζουν να γίνονται βλαπτικές. Επιπρόσθετα, τα κόκκινα κρασιά μπορούν εύκολα να δυσχρωμίσουν τα δόντια σας.
14. Αλκοολούχα ποτά: Πολλά ποτά και ιδίως τα κοκτέιλ, περιέχουν μεγάλη ποσότητα ζάχαρης. Επειδή τα αλκοολούχα ποτά καταναλώνονται με μικρές γουλιές κάθε λίγα λεπτά, παρέχουν κάθε λίγο στα τερηδονογόνα μικρόβια ζάχαρη, με αποτέλεσμα τον τερηδονισμό των δοντιών. Προτιμήστε ένα ποτήρι κρασί ή πιείτε κάποιο ποτό χωρίς ζάχαρη, σε συνδυασμό με στιμμένο πορτοκάλι.
15. Καφές: Ο καφές δεν έχει τερηδονογόνες ιδιότητες εάν τον πίνουμε σκέτο ή με κάποιο γλυκαντικό που δεν περιέχει θερμίδες (πχ ασπαρτάμη). Παρ’ όλ’ αυτά, δυσχρωμεί τα δόντια και απαιτείται πιο συχνός καθαρισμός από τον οδοντίατρο. Οι χρωστικές του καφέ, ευτυχώς, είναι εύκολο να αφαιρεθούν σε αντίθεση με του κόκκινου κρασιού ή κάποιων φρούτων, που εισχωρούν βαθύτερα στην οδοντική ουσία.

Ποιά οδοντόπαστα πρέπει να διαλέξουμε όταν πηγαίνουμε στο σούπερ μάρκετ ή στο φαρμακείο? Οι πληροφορίες που δίνουν οι διαφημίσεις είναι πάρα πολλές και πολλές φορές μας μπερδεύουν παρά μας βοηθούν. Πρέπει να πάρουμε μια οδοντόπαστα με φθόριο, κάποια για ευαίσθητα δόντια, κάποια για τον έλεγχο της πέτρας ή μήπως να προτιμήσουμε κάποια λευκαντική ή μια φυτική?

Η οδοντόπαστα διατίθεται σε μορφή κρέμας, ζελέ ή πάστας που χρησιμοποιείται με την οδοντόβουρτσα με σκοπό την καθαριότητα και την διατήρηση της υγείας των δοντιών. Βοηθά σαν απορρυπαντικό στην καλύτερη απομάκρυνση της μικροβιακής πλάκας και των υπολείμματων τροφής, στην πρόληψη της κακοσμίας και παρέχει χρήσιμες ουσίες στα δόντια, όπως το φθόριο. Σημαντικό είναι να γνωρίζουμε ότι το καθάρισμα των δοντιών γίνεται κάτα κύριο λόγο με μηχανικές μεθόδους, δηλαδή κυρίως με το βούρτσισμα και το οδοντικό νήμα και όχι με την οδοντόπαστα, αλλά παρ’ όλα αυτά, θεωρείται απαραίτητη για την υποβοήθηση του βουρτσίσματος αλλά και για την ωραία γεύση που αφήνει στο στόμα.

Η οδοντόπαστα δεν είναι φτιαγμένη για να καταπίνεται αλλά γενικά είναι ασφαλής εάν κάτι τέτοιο συμβεί, σε μικρές ποσότητες. Οι παιδικές οδοντόπαστες, είναι σαφώς πιο ασφαλείς και δεν περιέχουν προϊόντα που η κατάποσή τους θα μπορούσε να προκαλέσει βλάβες. Τα παιδιά μέχρι 5 ετών δεν ελέγχουν την κατάποση, οπότε ακόμη και το φθόριο που υπάρχει στις οδοντόπαστες των ενηλίκων θα μπορούσε να μετατραπεί σε δηλητήριο. Για τον ίδιο λόγο, τα παιδιά κάτω των 6 ετών δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιούν κάποιο στοματόπλυμα. Ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και την ικανότητα ελέγχου της κατάποσης, αυξάνονται τα συστατικά που είναι ευεργετικά αλλά δεν πρέπει να καταπίνονται και μειώνονται αυτά που απλά κάνουν τη γεύση της οδοντόπαστας πιο φιλική στη γεύση των παιδιών.

Παρά τα πολλά είδη οδοντόπαστας που κυκλοφορούν στο εμπόριο, υπάρχουν μερικά κοινά συστατικά σε όλες.

• Αποτριπτικά: Είναι κόκκοι που δε διαλύονται και βοηθούν στο καθάρισμα των δοντιών και την απομάκρυνση των χρωστικών. Κόκκοι υπάρχουν σε όλες τις οδοντόπαστες αλλά κάποιες, όπως αυτές για τον έλεγχο της πέτρας και οι λευκαντικές, έχουν περισσότερους και πιο αδρούς, με αποτέλεσμα να προκαλούν αποτριβές στα δόντια, απομάκρυνση δηλαδή του σμάλτου, ιδίως όταν συνδυάζονται με πιο σκληρές οδοντόβουρτσες και την άσκηση δύναμης. Εμείς, δεν συστήνουμε τέτοιες οδοντόπαστες.
•  Αρωματικές ουσίες: Γλυκαντικά και διάφορες άλλες ουσίες που δίνουν στην οδοντόπαστα την ευχάριστη γεύση που αφήνει στο στόμα.
• Συντηρητικά: Όλες οι οδοντόπαστες περιέχουν ουσίες που διατηρούν τη μορφή, τη γεύση και τη σύσταση της οδοντόπαστας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Για παράδειγμα, στις περισσότερες οδοντόπαστες περιέχεται γλυκερόλη, που δεν επιτρέπει στην οδοντόπαστα να ξεραθεί μέσα στο σωληνάριο.
• Απορρυπαντικά: Περιέχονται διάφορες ουσίες με καθαριστικές ιδιότητες, που κάνουν την οδοντόπαστα να αφρίζει, όπως είναι το θειικό νάτριο (sodium sulfate).

Ας δούμε τώρα ποιά είναι τα κυριότερα είδη οδοντόπαστας που υπάρχουν στο εμπόριο και τι είναι σημαντικό για εμάς όταν επιλέγουμε μια από αυτές. Φυσικά, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε στόματος, ο Οδοντίατρος μπορεί να συστήσει κάτι διαφορετικό.

• Οδοντόπαστες με Φθόριο: Το πιο σημαντικό συστατικό που πρέπει να ελέγχουμε ότι υπάρχει σε μια οδοντόπαστα είναι το φθόριο. Αυτή η ουσία έχει βρεθεί ότι μειώνει σημαντικά την ανάπτυξη της τερηδόνας στα δόντια και σε μεγάλο βαθμό οφείλεται σε αυτό η βελτίωση της στοματικής υγείας του πληθυσμού που έχει γίνει τα τελευταία 50 χρόνια. Το φθόριο “σκληραίνει” τα δόντια και τα κάνει πιο ανθεκτικά στη δράση των οξέων που παράγονται από τη μικροβιακή πλάκα. Επίσης, βοηθά στην αναστροφή και την επιδιόρθωση αρχόμενων τερηδονικών βλαβών. Η χρήση οδοντόπαστας με φθόριο είναι ένας βασικός τρόπος να προστατευθούν τα δόντια μας και θεωρείται απαραίτητο να υπάρχει στην οδοντόπαστα που χρησιμοποιούμε. Σήμερα, οι περισσότερες οδοντόπαστες που υπάρχουν στο εμπόριο περιέχουν φθόριο, αλλά υπάρχουν και κάποιες, όπως πολλές φυτικές οδοντόπαστες, που δεν το περιλαμβάνουν στα συστατικά τους. Ανάλογα με την οδοντόπαστα το φθόριο υπάρχει σε διάφορες μορφές, όπως είναι το φθοριούχο νάτριο ή ο φθοριούχος κασσίτερος σε ποσότητα 1450 ppm. Ειδικές οδοντόπαστες που περιέχουν μεγάλη ποσότητα φθορίου πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο μετά από υπόδειξη του οδοντιάτρου, γιατί το φθόριο, σε μεγάλη ποσότητα αποτελεί δηλητήριο. Επίσης, μεγάλη προσοχή χρειάζεται στη χρήση φθορίου στα παιδιά, γιατί μεγαλύτερη ποσότητα από αυτή που πρέπει κάνει κακό στα δόντια που αναπτύσσονται, προκαλώντας την ονομαζόμενη φθορίαση, μια δομική ανωμαλία των δοντιών αλλά και άλλα προβλήματα.
• Οδοντόπαστες για τον έλεγχο της πέτρας (tartar control): Ο έλεγχος της πέτρας από αυτές τις οδοντόπαστες γίνεται κυρίως με την προσθήκη ισχυρότερων αποτριπτικών, όπως είναι τα πυροφοσφωρικά άλατα και ο κιτρικός ψευδάργυρος, που προκαλούν αποτριβές στο σμάλτο των δοντιών. Οι περισσότερες από αυτές τις οδοντόπαστες, περιέχουν και φθόριο.
• Οδοντόπαστες για ευαίσθητα δόντια: Συνήθως περιέχουν νιτρικό κάλιο ή χλωριούχο στρόντιο, χημικές ουσίες που μπορούν να αποφράξουν μικρούς πόρους των δοντιών που είναι υπεύθυνοι για την ευαισθησία στο κρύο ή το ζεστό. Συνήθως, οι χημικοί αυτοί παράγοντες χρειάζονται μερικές εβδομάδες μέχρι να φανεί η αποτελεσματικότητά τους στις οδοντικές ευαισθησίες, αλλά μην ξεχνάτε ότι τέτοιες ευαισθησίες είναι πολλές φορές ενδεικτικές για κάποιο χάλασμα στα δόντια που απαιτεί την παρέμβαση του οδοντιάτρου. Οι περισσότερες οδοντόπαστες για ευαίσθητα δόντια περιέχουν και φθόριο, οπότε είναι μια καλή επιλογή για καθημερινή χρήση.
• Λευκαντικές οδοντόπαστες: Οι εταιρείες που παράγουν λευκαντικές οδοντόπαστες ισχυρίζονται ότι είναι αποτελεσματικές στη λεύκανση ή τη διατήρηση του αποτελέσματος της λεύκανσης των δοντιών που έγινε στο οδοντιατρείο με τους χημικούς παράγοντες που περιέχουν. Η αλήθεια όμως είναι ότι αυτές οι ουσίες (συνήθως υπεροξείδιο του υδρογόνου ή υπεροξείδιο του καρβαμιδίου), δεν είναι σε αρκετά υψηλή συγκέντρωση στις οδοντόπαστες (θα ήταν καυστικές), ούτε εφαρμόζονται για αρκετό χρόνο ώστε να έχουν κάποιο αποτέλεσμα. Οπότε, η μόνη λευκαντική δράση που παρέχουν είναι με την ισχυρή αποτριπτική ικανότητα που έχουν, για να απομακρύνουν τις εξωτερικές χρωστικές που επικάθονται στα δόντια, κάτι όμως που όπως προαναφέρθηκε, προκαλεί αποτριβή στο σμάλτο των δοντιών. Προτείνουμε να μην χρησιμοποιούνται λευκαντικές οδοντόπαστες. Εάν κάποιος θέλει το χαμόγελο του να γίνει πιο λαμπερό, το καλύτερο είναι να απευθυνθεί στον Αισθητικό Οδοντίατρο, ο οποίος γνωρίζει τις τεχνικές και διαθέτει τα μηχανήματα και τα υλικά για να το πετύχει με ασφάλεια.
• Φυτικές οδοντόπαστες: Στη σύγχρονη εποχή, ο κόσμος προσπαθεί να κάνει όσο το δυνατόν τη ζωή του πιο φυσική και γι΄αυτό διαλέγει πολλές φορές και οδοντόπαστες που δεν περιέχουν παρά μόνο φυτικά συστατικά έτσι ώστε υπάρχει μεγάλη ποικιλία τέτοιων προϊόντων στην αγορά. Προτείνουμε να χρησιμοποιείτε τέτοιες οδοντόπαστες υπό την προϋπόθεση ότι περιέχουν φθόριο, ουσία απαραίτητη στην πρόληψη της τερηδόνας και ότι δεν έχουν ισχυρή αποτριπτική δράση. Μια απλή δοκιμή για το αν η οδοντόπαστα είναι απαλή είναι να τρίψουμε τα δάχτυλα μας με λίγη οδοντόπαστα ανάμεσα και να δούμε εάν θα νιώσουμε τους κόκκους της. Σε μια μη αποτριπτική οδοντόπαστα πρέπει να μην γίνονται αντιληπτοί οι κόκκοι.
• Φαρμακευτικές οδοντόπαστες: Υπάρχουν πολλά τέτοια προϊόντα, όπως για παράδειγμα οι οδοντόπαστες που περιέχουν χλωρεξιδίνη, οι οποίες όμως πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο μετά από την αντίστοιχη οδηγία του οδοντιάτρου.

Η οδοντόβουρτσα και η οδοντόπαστα είναι τα πιο κοινά, καθημερινά μέσα με τα οποία ασκείται η στοματική υγιεινή. Οι πρώτες οδοντόβουρτσες με τρίχες έχουνε βρεθεί σε αρχαιολογικά ευρήματα στην Αφρική, ενώ οι Κινέζοι κατασκεύαζαν οδοντόβουρτσες με τρίχες χοίρου τον 7^ο αιώνα μ.Χ. Από το 1780 γινόταν μαζική παραγωγή οδοντόβουρτσας στην Αγγλία, με την ίδια εταιρεία να συνεχίζει ακόμη και σήμερα να παράγει οδοντόβουρτσες (Wisdom Toothbrushes). Το 1840 πλέον, παράγονταν οδοντόβρουτσες σε όλο τον κόσμο, ενώ στις Η.Π.Α. η μαζική πώλησή τους ξεκίνησε το 1885. Οι πιο φθηνές οδοντόβουρτσες είχαν τρίχες χοίρου ενώ οι ακριβότερες, τρίχες ασβού, που ίσως ακόμα μπορούν να βρεθούν σε κάποιες χώρες.

Υπάρχουν πολλών ειδών οδοντόβουρτσες, σε διάφορα σχήματα, μεγέθη και σκληρότητες.

Για την αποτελεσματική απομάκρυνση της μικροβιακής πλάκας, προτείνεται μια μαλακή οδοντόβουρτσα (το πολύ μέτρια, εάν γίνεται προσεκτική χρήση, χωρίς καθόλου δύναμη). Μια σκληρή οδοντόβουρτσα μπορεί να δίνει την αίσθηση ότι τα δόντια καθαρίζονται καλύτερα, αλλά μπορεί να προκαλέσει αποτριβή του σμάλτου (αδαμαντίνη) των δοντιών, απορρόφηση των ούλων και αποκάλυψη των ριζών των δοντιών. Το μέγεθος της οδοντόβουρτσας είναι επίσης σημαντικό, με τις μικρότερες συνήθως να είναι πιο αποτελεσματικές. Τέλος, καλό είναι να προτιμάται ένα απλό σχήμα βούρτσας, που να επιτρέπει να την τοποθετήσουμε όπως χρειάζεται σε κάθε περιοχή του στόματος. Η οδοντόβουρτσα πρέπει να αλλάζεται κάθε 3 μήνες ή και νωρίτερα, αν οι τρίχες φθαρούν και στραβώσουν, γιατί γίνονται λιγότερο αποτελεσματικές στον καθαρισμό των δοντιών.  Οι παιδικές οδοντόβουρτσες συνήθως χρειάζονται αλλαγή σε συντομότερο χρονικό διάστημα.

Όπως προαναφέρθηκε, το στόμα έχει πολύ μεγάλη ποσότητα αλλά και ποικιλία μικροβίων. Έτσι, η οδοντόβουρτσα πρέπει να ξεπλένεται μετά το βούρτσισμα πολύ καλά για να μη μένουν υπολείμματα οδοντόπαστας ή άλλων εναποθέσεων. Εάν δεν καθαριστεί καλά, είναι πιθανό να μεταφέρουμε μικρόβια που έχουν παραμείνει στη βούρτσα από το προηγούμενο βούρτσισμα που κάναμε. Πρέπει να φυλάσσεται σε όρθια θέση, χωρίς κάλυμμα, έτσι ώστε να μπορεί να στεγνώνει στον αέρα μετά από κάθε χρήση, γιατί η υγρασία και πάλι ευνοεί την ανάπτυξη μικροβίων. Θα πρέπει επίσης η κάθε οδοντόβουρτσα να φυλάσσεται χωριστά και να μην έρχεται σε επαφή με οδοντόβουρτσες άλλων μελών της οικογένειας, γιατί μπορεί να γίνει μεταφορά μικροβίων και μόλυνση του ενός ατόμου από το άλλο, μέσω της οδοντόβουρτσας (σταυροειδής μόλυνση). Εννοείται ότι ποτέ δεν πρέπει να μοιράζονται την ίδια οδοντόβουρτσα δύο άτομα.

Οι οδοντόβουρτσες με φυσική τρίχα έχουν πρακτικά απομακρυνθεί πλέον από την αγορά, οπότε κυκλοφορούν σχεδόν αποκλειστικά οδοντόβουρτσες με συνθετική τρίχα και αποστρογγυλευμένα άκρα, για να μη τραυματίζονται τα ούλα.

Οι ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς τελευταία και αποτελεί συχνή ερώτηση προς τον οδοντίατρο αν γίνεται καλύτερα ο καθαρισμός των δοντιών με αυτές. Κατά τη γνώμη του υπογράφοντα, η απάντηση είναι ότι ο καθαρισμός των δοντιών μπορεί να γίνει εξίσου καλά με τις χειροκίνητες και με τις ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες, εάν χρησιμοποιούνται με τον τρόπο που πρέπει. Η αίσθηση που δίνουν οι χειροκίνητες οδοντόβουρτσες στο χέρι είναι καλύτερη, ενώ πολλές ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες ασκούν μεγάλη δύναμη στα δόντια, οπότε πρέπει να κρατούνται από το χρήστη πολύ απαλά.Οι ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες είναι οπωσδήποτε ακριβότερες, μεταφέρονται δυσκολότερα σε κάποιο ταξίδι και προσθέτουν έναν επιπλέον φορτιστή-βάση στο σπίτι μας.

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν κατηγορίες ατόμων για τα οποία  η ηλεκτρική οδοντόβουρτσα είναι πλεονεκτική και συστήνεται, όπως είναι οι ηλικιωμένοι, άτομα με κινητικά προβλήματα στους ώμους ή τα χέρια, αρθρίτιδα και άλλες παθήσεις που δυσκολεύουν την κίνηση των χεριών. Επίσης, για κάποιους ανθρώπους ή για τα παιδιά, η χρήση της ηλεκτρικής οδοντόβουρτσας ως ηλεκτρονικό παιχνίδι (gadget) αποτελεί κίνητρο για να βουρτσίζονται τα δόντια πιο συχνά.

Ως γενική κατέυθυνση, η ηλεκτρική οδοντόβουρτσα θα πρέπει να είναι από κάποια καλή εταιρεία, εξειδικευμένη στα προϊόντα στοματικής υγιεινής και όχι από τις πολύ φθηνές και αμφιβόλου προέλευσης συσκευές που προσφέρονται στο διαδίκτυο ή στα καταστήματα. Πολλές ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες έχουν λειτουργίες χρονομέτρησης του βουρτσίσματος ή ακόμη και ένδειξη υπερβολικής πίεσης στα δόντια. Βασικός είναι και ο τρόπος με τον οποίο κινείται η κεφαλή της οδοντόβουρτσας. Θεωρείται πλεονεκτικό από έρευνες που έχουν γίνει, η κίνηση να είναι περιστροφικής ταλάντευσης (μισή στροφή δεξιά – μισή στροφή αριστερά εναλλασσόμενα) και όχι παλινδρομική (μπρος πίσω) ή περιστροφική μόνο προς μια κατεύθυνση. Τελευταία, έχουν κυκλοφορήσει και κάποιες οδοντόβουρτσες που κινούνται με υπέρηχους, που επίσης φαίνεται ότι έχουν καλά αποτελέσματα.